तुमचा यशाचा खरा सोबती – अभ्यास मित्र!

स्पर्धा परीक्षांची परिपूर्ण तयारी, दर्जेदार DIGITAL NOTES आणि सोप्या भाषेत व्हिडिओ लेक्चर्स.

नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या पोस्ट्स

Latest Update

कामगार आयुक्तलय भरती प्रशनसंच: कामगार कायदे आणि अधिनियम

कामगार कायदे व अधिनियम - ५० प्रश्न मॉक टेस्ट

📝 कामगार कायदे व अधिनियम - ५० प्रश्न महा-मॉक टेस्ट

१) महाराष्ट्र खाजगी सुरक्षा रक्षक (नोकरीचे नियमन व कल्याण) अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, 'सुरक्षा रक्षक' या व्याख्येत खालीलपैकी कोणाचा समावेश होत नाही?
स्पष्टीकरण: वैयक्तिक किंवा घरगुती कामासाठी थेट मालकाने ठेवलेल्या व्यक्तीला या कायद्यातील विशेष व्यावसायिक अटी लागू होत नाहीत.
२) महाराष्ट्र माथाडी, हमाल व इतर श्रमजीवी कामगार अधिनियम कोणत्या वर्षी लागू झाला?
स्पष्टीकरण: माथाडी कायदा अधिकृतपणे वर्ष १९६९ मध्ये मंजूर आणि लागू करण्यात आला. (१९८१ मध्ये सुरक्षा रक्षक कायदा आला होता).
३) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ नुसार स्थापन होणाऱ्या मंडळाचा (Board) अध्यक्ष कोण असतो?
स्पष्टीकरण: राज्य सरकार आपल्या अधिकृत अधिसूचनेद्वारे कामगार क्षेत्राशी संबंधित योग्य शासकीय अधिकाऱ्याची अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती करते.
४) माथाडी अधिनियम, १९६९ अंतर्गत 'मंडळ' (Board) ही कोणत्या प्रकारची संस्था असते?
स्पष्टीकरण: अधिनियमानुसार स्थापन झालेले प्रत्येक मंडळ ही एक स्वतंत्र कायदेशीर संस्था (Body Corporate) असते, जी स्वतःच्या नावाने व्यवहार करू शकते.
५) सुरक्षा रक्षक कायद्यानुसार, कोणत्याही व्यक्तीला सुरक्षा रक्षक म्हणून काम करण्यासाठी कोणाकडे नोंदणी करणे बंधनकारक आहे?
स्पष्टीकरण: कायद्यानुसार प्रत्येक सुरक्षा रक्षकाला आणि नियोक्त्याला मंडळाकडे अधिकृत नोंदणी (Registration) करणे अनिवार्य आहे.
६) माथाडी कायद्यानुसार (१९६९), मंडळाकडे नोंदणी न केलेल्या कामगारांकडून काम करून घेणे हा कायद्यानुसार काय मानला जातो?
स्पष्टीकरण: नियोक्त्याने केवळ नोंदणीकृत माथाडी कामगारांकडूनच काम करून घेणे बंधनकारक आहे, याचे उल्लंघन केल्यास शिक्षेची तरतूद आहे.
७) सुरक्षा रक्षक कायदा, १९८१ च्या कोणत्या कलमांतर्गत राज्य सरकारला योजना (Schemes) तयार करण्याचे अधिकार आहेत?
स्पष्टीकरण: कलम ३ अन्वये कामगारांच्या कल्याणासाठी आणि रोजगाराचे नियमन करण्यासाठी विविध योजना तयार करण्याचे अधिकार राज्य सरकारला मिळतात.
८) माथाडी कायद्यांतर्गत स्थापन झालेल्या सल्लागार समितीचे (Advisory Committee) मुख्य काम काय असते?
स्पष्टीकरण: सल्लागार समिती कायद्याच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी सरकारला धोरणात्मक सल्ला देण्याचे काम करते.
९) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ नुसार, मंडळाकडे नोंदणीकृत असलेल्या सुरक्षा रक्षकांचे वेतन आणि इतर भत्ते थेट कोणाकडून दिले जातात?
स्पष्टीकरण: मुख्य नियोक्ता पैशांची रक्कम आधी मंडळाकडे जमा करतो आणि मंडळ ते वेतन सुरक्षितपणे रक्षकांच्या बँक खात्यात वर्ग करते.
१०) माथाडी अधिनियम, १९६९ नुसार, जर एखाद्या व्यक्तीने 'निरीक्षकाला' (Inspector) त्याचे कर्तव्य बजावण्यापासून रोखले किंवा अडथळा आणला, तर ती व्यक्ती कशास पात्र ठरेल?
स्पष्टीकरण: अधिनियमातील तरतुदींनुसार, निरीक्षकांच्या कामात अडथळा आणणे हा दंडात्मक गुन्हा असून कारावासाची शिक्षा होऊ शकते.
११) महाराष्ट्र खाजगी सुरक्षा रक्षक कायदा, १९८१ अन्वये, 'मुख्य नियोक्ता' (Principal Employer) म्हणजे कोण?
स्पष्टीकरण: ज्या जागेत किंवा कारखान्यात रक्षक सेवा देतो, त्या मूळ जागेचा मालक किंवा व्यवस्थापक म्हणजेच मुख्य नियोक्ता होय.
१२) माथाडी कायदा, १९६९ अंतर्गत कामगारांना मिळणाऱ्या 'लेव्ही' (Levy) म्हणजे काय असते?
स्पष्टीकरण: मंडळ नियोक्त्याकडून वेतनाव्यतिरिक्त लेव्ही (Levy) गोळा करते, जी कामगारांच्या ग्रॅच्युइटी, बोनस आणि वैद्यकीय उपचारांसाठी वापरली जाते.
१३) security guard अधिनियम, १९८१ अन्वये स्थापन झालेल्या 'सल्लागार समिती'वर (Advisory Committee) कोणाचे प्रतिनिधित्व असते?
स्पष्टीकरण: या समितीत सर्व संबंधित घटकांना (मालक, कामगार आणि शासन) समान संधी दिली जाते जेणेकरून योग्य सल्ला देता येईल.
१४) माथाडी अधिनियमातील तरतुदींनुसार, 'कामगार निरीक्षक' (Inspector) याला खालीलपैकी कोणता अधिकार नसतो?
स्पष्टीकरण: तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्याचा अधिकार केवळ न्यायालयाला असतो, निरीक्षकाला नाही. निरीक्षक फक्त गुन्हा दाखल करू शकतो.
१५) सुरक्षा रक्षक कायदा १९८१ नुसार, जर एखादी खाजगी सुरक्षा एजन्सी मंडळाच्या परवानगीशिवाय सुरक्षा रक्षक पुरवत असेल, तर ती काय मानली जाईल?
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात सुरक्षा रक्षकांचे शोषण थांबवण्यासाठी मंडळाची परवानगी किंवा नोंदणी अत्यंत अनिवार्य आहे, अन्यथा ते बेकायदेशीर ठरते.
१६) माथाडी कायदा, १९६९ अंतर्गत कामगारांच्या वादांचे निवारण करण्यासाठी अंतिम अधिकार प्रामुख्याने कोणाकडे असतात?
स्पष्टीकरण: कामगार कायदे आणि अधिनियमांमधील वादांवर सुनावणी करण्याचे आणि निर्णय देण्याचे कायदेशीर अधिकार कामगार न्यायालये व सक्षम प्राधिकाऱ्यांना असतात.
१७) सुरक्षा रक्षक कायद्याच्या (१९८१) उद्दिष्टांनुसार, खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
स्पष्टीकरण: सुरक्षा रक्षकांचे शोषण थांबवणे, त्यांना वेळेवर वेतन मिळवून देणे आणि सेवा अटी सुरक्षित करणे हेच या कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
१८) माथाडी अधिनियम, १९६९ मधील तरतुदींनुसार, एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रासाठी एकापेक्षा जास्त मंडळे (Boards) स्थापन करता येऊ शकतात का?
स्पष्टीकरण: कामगारांचे स्वरूप आणि कामाचे ठिकाण लक्षात घेऊन राज्य सरकार स्वतंत्र किंवा विशेष मंडळे (उदा. रेल्वे माथाडी मंडळ, भाजी बाजार माथाडी मंडळ) स्थापन करू शकते.
१९) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, 'नोंदणीकृत सुरक्षा रक्षक' आपल्या तक्रारी थेट कोणाकडे मांडू शकतो?
स्पष्टीकरण: नोंदणीकृत कामगारांचे रक्षण करण्याची मुख्य जबाबदारी मंडळाची असल्याने, मंडळाचे अधिकारी या तक्रारींचे निवारण करतात.
२०) माथाडी कायद्यान्वये, नियोक्त्याने कामगारांच्या कामाची कोणती माहिती किंवा रेकॉर्ड ठेवणे बंधनकारक आहे?
स्पष्टीकरण: वेतन आणि लेव्हीची अचूक गणना करण्यासाठी मालकाने हजेरी आणि कामाची लेखी नोंद ठेवणे अत्यंत आवश्यक असते.
२१) महाराष्ट्र खाजगी सुरक्षा रक्षक कायदा, १९८१ अन्वये तयार करण्यात आलेल्या योजनेचे नाव काय आहे?
स्पष्टीकरण: या कायद्यांतर्गत मुख्य योजना २००२ मध्ये अधिकृतपणे तयार आणि सुधारित करण्यात आली, जी रोजगाराचे नियमन करते.
२२) माथाडी अधिनियम, १९६९ नुसार, मंडळाच्या निधीचे (Board's Funds) लेखापरीक्षण (Audit) कोण करते?
स्पष्टीकरण: सरकारी निधीचा पारदर्शक वापर तपासण्यासाठी राज्य शासनाने नियुक्त केलेले अधिकृत सरकारी ऑडिटर्सच याचे लेखापरीक्षण करतात.
२३) सुरक्षा रक्षक मंडळाला (Security Guard Board) आपल्या कार्याचा वार्षिक अहवाल (Annual Report) कोणाकडे सादर करावा लागतो?
स्पष्टीकरण: मंडळाची स्थापना राज्य सरकारने केली असल्याने, वार्षिक अहवाल आणि हिशोब राज्य सरकारकडे (कामगार विभाग) सादर करणे बंधनकारक असते.
२४) माथाडी कायदा, १९६९ अंतर्गत 'श्रमजीवी कामगार' (Manual Worker) म्हणजे कोण?
स्पष्टीकरण: शारीरिक श्रम, ओझे उचलणे, मालाची वाहतूक व हमाली करणे या कष्टाच्या कामांचा समावेश मॅन्युअल वर्करमध्ये होतो.
२५) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाच्या सदस्यांचा कार्यकाळ साधारणपणे किती वर्षांचा असतो?
स्पष्टीकरण: शासकीय अधिसूचनेनुसार आणि नियमांनुसार, मंडळाच्या सदस्यांचा कार्यकाळ सामान्यतः ३ वर्षांचा निश्चित केलेला असतो.
२६) माथाडी कायद्यांतर्गत (१९६९), जर एखाद्या नियोक्त्याने कामगाराला ठरवून दिलेल्या किमान वेतनापेक्षा कमी मजुरी दिली, तर कामगार कोणाकडे दाद मागू शकतो?
स्पष्टीकरण: किमान वेतन आणि मजुरीच्या संरक्षणाची जबाबदारी कायद्याने मंडळाला आणि कामगार न्यायालयाला दिली आहे.
२७) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ चे उल्लंघन करून जर एखाद्या मुख्य नियोक्त्याने अनधिकृत एजन्सीकडून रक्षक घेतले, तर त्याला कोणती शिक्षा होऊ शकते?
स्पष्टीकरण: अधिनियमातील दंडात्मक कलमांनुसार, बेकायदेशीररित्या रक्षक ठेवणे किंवा नियम मोडणे हा गुन्हा असून त्यासाठी दंड व शिक्षेची तरतूद आहे.
२८) माथाडी कायदा, १९६९ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाचे सदस्य असणारे शासकीय प्रतिनिधी प्रामुख्याने कोणत्या विभागाचे असतात?
स्पष्टीकरण: हा कायदा कामगार कल्याणाशी संबंधित असल्याने कामगार आयुक्त आणि कामगार विभागाचे अधिकारी यात सरकारतर्फे प्रतिनिधित्व करतात.
२९) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, 'सुरक्षा रक्षक मंडळ' हे दरवर्षी आपले बजेट (अर्थसंकल्प) कोणाकडे मंजुरीसाठी पाठवते?
स्पष्टीकरण: मंडळाच्या आर्थिक व्यवहारांवर आणि शिस्तीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी राज्य सरकारकडून (कामगार मंत्रालय) बजेट मंजूर करून घेणे बंधनकारक असते.
३०) माथाडी कायदा, १९६९ अंतर्गत येणाऱ्या 'बाजारपेठ' (Market) या संज्ञेत खालीलपैकी कशाचा समावेश होतो?
स्पष्टीकरण: जिथे मोठ्या प्रमाणावर मालाची आवक-जावक आणि शारीरिक कष्टाने मालाची चढ-उतार होते, ती सर्व ठिकाणे या कायद्यात समाविष्ट आहेत.
३१) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ च्या कोणत्या कलमामध्ये 'निरीक्षकांची' (Inspectors) नियुक्ती आणि त्यांच्या अधिकारांबद्दल तरतूद आहे?
स्पष्टीकरण: अधिनियमातील कलम १५ अन्वये राज्य सरकारला कायद्याच्या अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवण्यासाठी निरीक्षकांची नियुक्ती करण्याचा अधिकार आहे.
३२) माथाडी अधिनियम, १९६९ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाने गोळा केलेल्या निधीचा वापर खालीलपैकी कोणत्या कामासाठी केला जाऊ शकत नाही?
स्पष्टीकरण: गोळा झालेल्या कल्याणकारी निधीचा वापर मंडळाच्या सदस्यांच्या वैयक्तिक मनोरंजनासाठी किंवा सहलींसाठी करणे पूर्णपणे बेकायदेशीर आहे.
३३) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ नुसार, एका जिल्ह्यात काम करणारे सुरक्षा रक्षक मडळ दुसऱ्या जिल्ह्यात थेट नियंत्रण ठेवू शकते का?
स्पष्टीकरण: प्रत्येक मंडळाची भौगोलिक सीमा राज्य सरकार गॅझेटमध्ये जाहीर करते. सरकार परवानगी देईल त्याच क्षेत्रावर मंडळाचे नियंत्रण असते.
३४) माथाडी कायदा, १९६९ मधील तरतुदींनुसार, जर मंडळाच्या एखाद्या निर्णयावर नियोक्त्याला आक्षेप असेल, तर तो कोणाकडे अपील (Appeal) करू शकतो?
स्पष्टीकरण: कायद्यानुसार मंडळाच्या निर्णयाविरुद्ध दाद मागण्यासाठी राज्य सरकार एका उच्च अपिलीय प्राधिकाऱ्याची नियुक्ती करते.
३५) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ च्या उद्दिष्टांनुसार, 'कल्याण' (Welfare) या संज्ञेत खालीलपैकी कशाचा समावेश होतो?
स्पष्टीकरण: कल्याणकारी योजनांचा मुख्य उद्देश श्रमिकांचे जीवनमान सुधारणे, आरोग्य राखणे आणि त्यांना सामाजिक सुरक्षा देणे हा असतो.
३६) माथाडी कायदा, १९६९ नुसार, मंडळाच्या बैठकांमध्ये कोरम (Quorum - गणसंख्या) पूर्ण होण्यासाठी कोणाची उपस्थिती आवश्यक असते?
स्पष्टीकरण: हे मंडळ त्रिपक्षीय (Tripartite) असल्याने बैठकीत सर्व घटकांचे प्रतिनिधित्व असणारा कोरम पूर्ण होणे कायदेशीर कामकाजासाठी आवश्यक असते.
३७) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ अन्वये, मंडळाचे विसर्जन (Dissolution) करण्याचा अंतिम अधिकार कोणाला आहे?
स्पष्टीकरण: जर मंडळाने कर्तव्यात कसूर केली, तर अधिकृत गॅझेटमध्ये अधिसूचना काढून मंडळाचे विसर्जन करण्याचा अंतिम अधिकार फक्त राज्य सरकारला असतो.
३८) माथाडी कायदा, १९६९ अंतर्गत, 'नोंदणीकृत नियोक्ता' (Registered Employer) म्हणजे कोण?
स्पष्टीकरण: मजुरांकडून काम करून घेणाऱ्या प्रत्येक मालकाला/व्यापाऱ्याला नियमांनुसार माथाडी मंडळाकडे नोंदणी करावी लागते, तोच नोंदणीकृत नियोक्ता ठरतो.
३९) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाचा कोणताही निधी कोणत्या बँकेत जमा केला जाऊ शकतो?
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक व कामगारांचा निधी सुरक्षित राहण्यासाठी केवळ मान्यताप्राप्त राष्ट्रीयीकृत किंवा शेड्युल्ड बँकांमध्येच व्यवहार करण्याची कायदेशीर परवानगी असते.
४०) माथाडी कायदा, १९६९ च्या उद्दिष्टांनुसार, कामगारांना दिला जाणारा 'बोनस' किंवा 'सानुग्रह अनुदान' कोण निश्चित करते?
स्पष्टीकरण: माथाडी मंडळ सर्व घटकांशी (मालक आणि संघटना) चर्चा करून आणि शासनाचे नियम लक्षात घेऊन बोनसची अधिकृत टक्केवारी निश्चित करते.
४१) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ नुसार, जर एखाद्या नोंदणीकृत सुरक्षा रक्षकाचा कामावर असताना अपघाती मृत्यू झाला, तर नुकसानभरपाई देण्याची प्राथमिक जबाबदारी कोणाची असते?
स्पष्टीकरण: सुरक्षा रक्षकांना कायदेशीर संरक्षण असल्याने, मुख्य नियोक्ता आणि मंडळाच्या कल्याणकारी विमा निधीतून नियमांनुसार वारसांना भरपाई दिली जाते.
४२) माथाडी कायदा, १९६९ अंतर्गत, 'अनियंत्रित कामगार' (Unprotected Workers) म्हणजे प्रामुख्याने कोणते कामगार?
स्पष्टीकरण: बाजारपेठेतील अशा असंघटित आणि असुरक्षित श्रमिकांना (ज्यांना इतर कायद्यांचे लाभ मिळत नाहीत) कायदेशीर संरक्षण देण्यासाठीच हा कायदा अस्तित्वात आला आहे.
४३) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाने घेतलेल्या निर्णयाची माहिती जनतेला कशी दिली जाते?
स्पष्टीकरण: शासकीय आणि वैधानिक संस्थांचे सर्व महत्त्वाचे नियम व निर्णय पारदर्शकतेसाठी लेखी स्वरूपात राजपत्रात किंवा अधिकृत डिजिटल माध्यमांवर जाहीर करावे लागतात.
४४) माथाडी अधिनियम, १९६९ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाच्या अध्यक्षाला गैरवर्तणुकीमुळे पदावरून हटवण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
स्पष्टीकरण: अध्यक्षाची नियुक्ती राज्य सरकारने केलेली असल्याने, त्याला पदावरून हटवण्याचा किंवा निलंबित करण्याचा अधिकार देखील फक्त राज्य सरकारकडेच असतो.
४५) सुरक्षा रक्षक कायदा, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, नवीन सुरक्षा रक्षकांसाठी वयोमर्यादा आणि शारीरिक पात्रता कोण ठरवते?
स्पष्टीकरण: सुरक्षेच्या कामाचे स्वरूप लक्षात घेऊन शारीरिक निकष, उंची, छाती आणि वयोमर्यादा निश्चित करण्याचे अधिकार मंडळाला कायद्याने दिले आहेत.
४६) माथाडी कायदा, १९६९ नुसार, एका वर्षात कामगारांच्या हक्कांचे वारंवार उल्लंघन करणाऱ्या नियोक्त्यावर काय कारवाई होऊ शकते?
स्पष्टीकरण: गुन्ह्याची पुनरावृत्ती (Subsequent Offences) झाल्यास कायद्यातील तरतुदींनुसार दंडाचे प्रमाण वाढवले जाते आणि कारावासाची देखील तरतूद असते.
४७) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ मधील तरतुदींनुसार, मंडळाचे कार्यालयीन कामकाज प्रामुख्याने कोणत्या भाषेतून चालवले जाते?
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रातील राज्यस्तरीय वैधानिक मंडळ असल्याने कार्यालयीन आणि कायदेशीर कामकाजात मराठी व इंग्रजी भाषेचा प्रामुख्याने वापर केला जातो.
४८) माथाडी अधिनियम, १९६९ च्या अंतर्गत येणाऱ्या कोणत्याही गुन्ह्याची दखल (Cognizance) घेण्याचा अधिकार खालीलपैकी कोणत्या न्यायालयाला असतो?
स्पष्टीकरण: कायद्यानुसार कामगार अधिनियमातील नियमांच्या उल्लंघनावर खटला चालवण्याचे अधिकार सक्षम फौजदारी न्यायदंडाधिकारी (JMFC) किंवा कामगार न्यायालयाला असतात.
४९) सुरक्षा रक्षक अधिनियम, १९८१ नुसार, 'सुरक्षा एजन्सी' (Security Agency) म्हणजे काय?
स्पष्टीकरण: कमर्शियल तत्वावर विविध कारखाने किंवा सोसायट्यांना करारावर सुरक्षा रक्षकांचा पुरवठा करणाऱ्या खाजगी संस्था म्हणजेच सुरक्षा एजन्सी होय.
५०) महाराष्ट्र माथाडी, हमाल व इतर श्रमजीवी कामगार अधिनियमातील तरतुदी संपूर्ण महाराष्ट्रात लागू करण्यासाठी अंतिम अधिकार कोणाकडे आहेत?
स्पष्टीकरण: अधिनियमातील कलम १ नुसार, राज्य सरकार संपूर्ण राज्यात किंवा वेगवेगळ्या जिल्ह्यांत गरजेनुसार अधिसूचना (Notification) काढून हा कायदा टप्प्याटप्प्याने लागू करू शकते.

📊 तुमचा अंतिम निकाल (Final Result)

० / ५०